Historyczne serce portu – jak działał Żuraw

Gdański Żuraw, jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta, od wieków budzi ciekawość zarówno turystów, jak i mieszkańców. Jego charakterystyczna sylwetka góruje nad Motławą, ale to, co kryje się wewnątrz tej unikalnej budowli, często pozostaje tajemnicą. Żuraw powstał w XV wieku jako dźwig portowy, służący do przeładunku towarów i stawiania masztów. Jego konstrukcja, oparta na dwóch masywnych wieżach z cegły, mieściła w sobie niezwykle skomplikowany mechanizm napędzany siłą ludzkich mięśni.

Wewnątrz wież znajdowały się dwa ogromne koła deptakowe, które wprawiały w ruch wał z linami. To właśnie te koła – o średnicy kilku metrów – stanowiły serce urządzenia. Pracownicy, zwykle kilkunastu mężczyzn, wchodzili do wnętrza koła i swoim ciężarem oraz krokiem napędzali mechanizm podnoszenia. Dziś, po rekonstrukcji, można zobaczyć repliki tych kół oraz fragmenty oryginalnych lin i bloków. Zwiedzający mają okazję stanąć w miejscu, gdzie niegdyś rozbrzmiewały komendy i stukot drewnianych elementów. Warto zwrócić uwagę na precyzję, z jaką średniowieczni budowniczowie zaprojektowali system przekładni, który pozwalał podnosić ładunki o masie nawet kilku ton.

Współczesne wnętrze – muzeum i punkt widokowy

Po gruntownej renowacji w latach 2019–2021 Żuraw został udostępniony zwiedzającym jako oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Wnętrza podzielono na kilka poziomów, z których każdy opowiada inną historię. Na parterze mieści się przestrzeń wystawiennicza poświęcona historii portu i samego dźwigu. Można tu zobaczyć:

• oryginalne elementy konstrukcyjne, w tym średniowieczne cegły i kamienne fundamenty,
• modele dawnych statków i urządzeń portowych,
• interaktywne makiety przedstawiające pracę koła deptakowego,
• gabloty z narzędziami i dokumentami z czasów świetności Żurawia.

Wyżej, na poziomie pierwszym i drugim, znajdują się ekspozycje dotyczące dziejów Gdańska jako hanzeatyckiego portu. Multimedialne prezentacje oraz fragmenty dawnych map pozwalają wyobrazić sobie, jak wyglądał ruch towarowy nad Motławą. Największą atrakcją jest jednak taras widokowy na szczycie. Aby się tam dostać, trzeba pokonać strome, wąskie schody – ale widok na Starówkę, Ołowiankę i wyspę Spichrzów rekompensuje trud. Z wysokości około 30 metrów doskonale widać układ urbanistyczny miasta oraz to, jak Żuraw przez wieki dominował nad okolicą.

Architektura i detale – od cegieł po dach

Nie tylko mechanizm budzi podziw. Sama architektura Żurawia jest unikatowym przykładem połączenia funkcji przemysłowej z reprezentacyjną. Z zewnątrz budynek sprawia wrażenie solidnej, gotyckiej budowli, ale wnętrze odsłania wiele ciekawych rozwiązań. Ściany zbudowano z charakterystycznej gdańskiej cegły, która w niektórych miejscach nosi ślady licznych pożarów i przebudów. Wewnątrz zachowały się oryginalne belki stropowe, a w niższych partiach – kamienne posadzki.

Szczególną uwagę przykuwa dach, który wznosi się stromo, kryty dachówką ceramiczną. Pod nim, w przestrzeni strychowej, ukryto dodatkowe wzmocnienia i belki, które niegdyś służyły do mocowania lin. Dziś ta część jest niedostępna dla zwiedzających, ale podczas spaceru po wyższych kondygnacjach można dostrzec fragmenty drewnianej więźby. Innym detalem są małe, wąskie okna – rozmieszczone asymetrycznie, co było podyktowane potrzebami oświetlenia miejsc pracy, a nie symetrią elewacji.

Zwiedzając Żuraw od środka, warto spojrzeć w dół – na poziom gruntu, gdzie widoczne są fundamenty sięgające kilku metrów poniżej obecnego poziomu ulicy. To przypomnienie, że przez stulecia poziom wody i nabrzeża ulegał zmianom, a Żuraw zawsze pozostawał wiernym strażnikiem gdańskiego portu. Dziś, choć nie służy już do przeładunku, jego wnętrze opowiada historię nie tylko techniki, ale i całego miasta.